Kur dijetari qëndron dhe gjyqtari bie
Një mësim nga historia e Imam Ahmed ibn Hanbelit
Në faqet e historisë islame ka momente që ndriçojnë si drita në errësirë, dhe një nga këto është qëndrimi i madh i Imam Ahmed ibën Hanbelit gjatë Fitnes së “Krijimit të Kuranit”, një periudhë ku e vërteta u shtyp dhe shumë njerëz u tunduan nga frika, pushteti dhe interesi.
Në atë kohë, shumë gjyqtarë (kadi) dhanë fetva për ekzekutimin e Imamit, duke e quajtur kundërshtimin e tij ndaj doktrinës zyrtare një akt rebelimi ndaj shtetit. Ata u shërbyen si vegla të pushtetit, duke i dhënë një veshje fetare tiranisë politike.
Por kaluan vitet — dhe asnjë nga ata nuk mbeti në kujtesën e njerëzimit. Emrat e tyre humbën, veprat e tyre u harruan, dhe historia i hodhi në koshin e turpit.
Ndërsa Imam Ahmed, qëndroi.
I rrahur, i burgosur, i kërcënuar me vdekje — por nuk u përkul.
Nuk i nënshtroi fjalët e tij tek urdhrat e pushtetit, as nuk e përdori fenë për të kënaqur askënd përveç Zotit të tij.
Dhe ja sot, pas më shumë se një mijë e dyqind vjetësh, emri i tij përmendet me nder e dashuri, si simbol i forcës së besimit, qëndrueshmërisë morale dhe dijes së sinqertë për Allahun.
Mësimi që nuk plaket
Historia e Imamit Ahmed nuk është thjesht rrëfim i një figure të madhe — ajo është një pasqyrë ku duhet të shikojë çdo dijetar, hoxhë dhe intelektual mysliman.
Sepse sprova nuk është gjithmonë hekuri dhe burgu; ndonjëherë sprova është heshtja përballë padrejtësisë, pajtimi me të pavërtetën, apo përkulja për të ruajtur pozitën dhe privilegjet.
Kur dija bëhet mjet për pushtet, ajo humbet shenjtërinë.
Kur dijetari e përdor fjalën e Zotit për t’i shërbyer frikës apo interesit, ai nuk është më udhërrëfyes, por peng i botës.
Ndërsa ai që qëndron për të vërtetën, edhe i vetëm edhe i sulmuar — është ai që Zoti e ngre lart në faqet e historisë.
Dijetari dhe përgjegjësia e fjalës
Dijetari, më shumë se çdo njeri tjetër, mban në duar amanetin e fjalës.
Fjala e tij ndriçon ose errëson, ndërton ose shkatërron.
Në kohë të trazirave, popujt nuk kanë nevojë për heshtje të mençura, por për zëra të drejtë që nuk frikësohen.
Sepse e vërteta, nëse nuk thuhet nga njerëzit e dijes, do të shpallet nga të paditurit – dhe atëherë do të humbasë pesha e saj.
Imam Ahmedi nuk e ruajti dijen për të fituar pozitë, por e ruajti pozitën për të mbrojtur dijen.
Prandaj Zoti ia ruajti emrin në histori, dhe brezat e kujtojnë me respekt.
Kurse ata që u shitën, mbetën emra pa kujtesë — hije që kaluan pa dritë.
Thirrje për dijetarët dhe intelektualët e sotëm
O bartës të dijes, o thirrës të së vërtetës — mos e shitni fjalën për frikë e përfitim.
Mos e përkulni shpirtin për hir të lavdisë së rreme.
Bota do të harrojë emrat e atyre që heshtën për të vërtetën, por do të mbajë gjallë kujtimin e atyre që folën me ndershmëri edhe në dhimbje.
Sepse historia nuk shkruhet me zhurmë, por me qëndresë.
Dhe kush qëndron për Zotin, edhe në heshtje, do të përmendet me dritë në gjuhët e njerëzve dhe në Librin e Tij.
Qëndresa e Imam Ahmed ibn Hanbelit
Në historinë e qytetërimit islam, pak janë ata njerëz që e kanë mbartur peshën e së vërtetës mbi supe me po aq durim dhe përulësi sa Imam Ahmed ibën Hanbeli. Ai nuk ishte vetëm një dijetar i madh i fikhut e hadithit; ishte edhe një njeri që, në çastet më të errëta të pushtetit dhe mendimit të shtrembër, zgjodhi të qëndrojë i drejtë, edhe pse kjo drejtësi e çonte drejt rrahjes, burgut dhe izolimit. Historia e tij gjatë sproves së njohur si el-Mihne — “përndjekja për doktrinën e krijimit të Kuranit” — mbetet një shembull i gjallë i qëndrueshmërisë morale dhe e vërteton se forca më e madhe e njeriut nuk qëndron vetëm në fjalë, por edhe në heshtjen e tij që refuzon të gënjejë.
Zhvillimi i ndodhisë
Ishte koha kur kalifët Abasidë, nën ndikimin e mendimit racionalist të mu‘tezilëve, kërkonin që dijetarët të pranonin se Kurani është i krijuar. Kush nuk pajtohej me këtë ide, përballej me dhunë dhe torturë. Në këtë stuhí të mendimit dhe autoritetit, Imam Ahmedi qëndroi si një shtyllë e palëkundur. Ai nuk e pranoi të fliste kundër bindjes së tij, ndonëse e dinte çmimin. U dërgua para kalifëve, u rrah me kamxhikë derisa humbi ndjenjat, u burgos për vite të tëra dhe më pas u mbyll në shtëpinë e tij nën mbikëqyrje, si në një internim të përjetshëm.
Në heshtjen e dhimbjes së tij, ai përsëriste vetëm një fjali të vetme, por të mjaftueshme për të tronditur shekujt:
“Kurani është Fjala e Zotit, dhe nuk është i krijuar.”
Kjo fjali, që për shumëkënd mund të dukej si detaj doktrinar, në fakt ishte një thirrje për liri shpirtërore: njeriu nuk mund të detyrohet të thotë atë që s’e beson.
Imami e mbajti këtë barrë për gati katërmbëdhjetë vjet — mes dhimbjes, burgimit e ndalimit të fjalës. Dhe megjithatë, asnjëherë nuk e humbi as qetësinë, as besimin. Kështu, ai u bë mishërim i ajetit hyjnor:
“Dhe Ne bëmë prej tyre prijës që udhëzonin me urdhrin Tonë, kur duruan dhe ishin të bindur ndaj ajeteve Tona.” (Es-Sexhde, 24)
Në atë sprovë të madhe, pesë burra u qëndruan besnikë të vërtetës: Ahmedi ibën Hanbeli, Muhamed ibën Nuhi, Nu‘ajm ibën Hamadi, Ebu Jakub el-Buvejti dhe Ahmed ibën Nasr el-Huza‘i — disa prej tyre vdiqën në burg, disa në rrugë, disa u vranë. Por të gjithë mbetën gjallë në kujtesën e njerëzimit si dritë që nuk shuhet.
Kur më në fund Imami ndërroi jetë në Bagdad, qyteti u përmbyt nga njerëz që e përcollën në amshim. Thuhet se mbi një milion e gjashtëqind mijë burra morën pjesë në varrimin e tij dhe katër mijë jomyslimanë pranuan Islamin nga madhështia e asaj pamjeje. Ishte sikur qielli i Bagdadit u hap për të nderuar njeriun që kishte qëndruar i drejtë në tokë.
Sa zgjati kjo sprovë?
Sprova e madhe (el-Mihna) e Imam Ahmed ibën Hanbelit — ajo që lidhej me detyrimin për të pranuar doktrinën se Kurani është i krijuar — zgjati rreth katërmbëdhjetë vjet, duke filluar nga viti 218 hixhri (833 e.s.) dhe duke përfunduar rreth vitet 232–233 hixhri (847–848 e.s.), në fillim të sundimit të el-Mutauakilit.
Ja përmbledhja sipas rendit historik:
| Kalifi | Vitet e sundimit | Qëndrimi ndaj Imam Ahmedit |
| el-Me’mun (198–218 h / 813–833 e.s.) | Filloi mihnën; urdhëroi që dijetarët të provoheshin për doktrinën e “krijimit të Kuranit”. | Imam Ahmedi u arrestua dhe u nis për tek ai, por kalifi vdiq përpara se të mbërrinte. |
| el-Mu‘tasim (218–227 h / 833–842 e.s.) | Vazhdon mihnën; e sjell Imamin në gjyq dhe e torturon rëndë. | Imam Ahmedi u rrah publikisht, humbi ndjenjat, dhe më pas u burgos. |
| el-Uathik (227–232 h / 842–847 e.s.) | Mban në fuqi doktrinën e mu‘tezilëve. | Imam Ahmedi nuk lejohet të japë fetva dhe mbahet në “arrest shtëpie”. |
| el-Mutauakil (232–247 h / 847–861 e.s.) | E përfundon mihnën dhe rehabiliton dijetarët. | Imam Ahmedi lirohet, rifillon mësimdhënien dhe nderohet si simbol i qëndresës. |
Pra, sprova filloi në fund të vitit 218 h (833) dhe u shua në fillim të vitit 232–233 h (847–848) — një periudhë afërsisht katërmbëdhjetë vjeçare, gjatë së cilës ai qëndroi mes torturës, burgimit dhe izolimit pa u lëkundur nga qëndrimi i tij:
“Kurani është Fjala e Allahut, jo e krijuar.”
Përmbyllje
Ahmedi ibën Hanbeli na kujton se ndonjëherë heshtja është më e lartë se britma, dhe qëndrimi në të vërtetën është më fisnik se çdo kompromis. Ai nuk mbrojti vetëm një ide teologjike, por nderin e fjalës dhe pavarësinë e ndërgjegjes. Kur pushteti i kohës kërkonte përkulje, ai qëndroi drejt. Kur dhuna kërkonte heshtje për pajtim, ai foli me dinjitet.
Në fund, fjalët e tij u bënë frymëzim për breza të tërë: se drita e së vërtetës mund të ndrydhet për një kohë, por nuk mund të shuhet kurrë. Ai vdiq, por qëndrimi i tij jeton si testament për çdo njeri që zgjedh të mos e shesë besimin për qetësinë, e as ndërgjegjen për frikën.
Ahmedi ibën Hanbeli mbetet shembulli i gjallë se liria fillon aty ku njeriu refuzon të gënjejë dhe se forca më e madhe e shpirtit është durimi për hir të së vërtetës.
Pushtetet ndërrohen, brezat kalojnë, por e vërteta mbetet.
Zoti e ngre lart fjalën e sinqertë dhe e fshin gjurmën e hipokrizisë.
Prandaj, o dijetarë të kohës sonë mjaft e përmendët historinë e tij para xhematit por edhe ju vet mos kini frikë të jeni si Ahmed ibën Hanbeli, që u përball me botën dhe fitoi amëshimin e mbrojtjes së fesë.
Bekir Halimi
